مقایسه تطبیقی  و تحلیلی بازدارندگی  نظامی ایران در گذار از الگوی بازدارندگی  وابسته در عصر پهلوی  به الگوی خوداتکایی  در جمهوری اسلامی ایران

ارجیان, صالح; مولوی وردنجانی, عیسی; نوروزی, محمد جواد

doi:10.22059/jcrir.2026.399183.1724

مقایسه تطبیقی و تحلیلی بازدارندگی نظامی ایران در گذار از الگوی بازدارندگی وابسته در عصر پهلوی به الگوی خوداتکایی در جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

صالح ارجیان ¹

عیسی مولوی وردنجانی ²

محمد جواد نوروزی ³

¹ دانشجوی دکتری، انقلاب اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران

² پژوهشگر پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق(ع)، قم، ایران

³ استاد، گروه علوم سیاسی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.

10.22059/jcrir.2026.399183.1724

چکیده

بازدارندگی از مؤلفه‌های بنیادین امنیت ملی است، که در تاریخ معاصر ایران دستخوش تحولاتی اساسی شده است. این پژوهش درصدد است تحلیلی از تفاوت‌های ماهوی در الگوهای بازدارندگی نظامی ایران در دو دوره حکومت پهلوی و جمهوری اسلامی ارائه کند. بدین خاطر هدف این تحقیق این است که با بهره‌گیری از روش مقایسه‌ای و تحلیل داده‌های مستند در منابع رسمی و پژوهش‌های معتبر داخلی و بین‌المللی، با تمرکز بر اسناد تحلیلی و گزارش‌های راهبردی به این پرسش پاسخ دهد که «گذار از وابستگی امنیتی به خوداتکایی دفاعی، چگونه موجب افزایش تاب‌آوری جمهوری اسلامی ایران در برابر تحریم‌ها و فشارهای خارجی شده است؟»یافته های پژوهش نشان می دهد که در دوره پهلوی، راهبرد بازدارندگی مبتنی بر وابستگی ساختاری به قدرت‌های غربی و تأمین امنیت از طریق واردات انبوه تسلیحات و حضور مستشاران خارجی بود. در نقطه مقابل، جمهوری اسلامی با اتخاذ رویکردی مقاومتی و اتکا به توانمندی‌های بومی، الگوی بازدارندگی را بر پایه تولید داخلی، نوآوری فناورانه و توسعه فناوری‌های نامتقارن بازتعریف کرده است. نتیجه تحقیق گویای آن است که جمهوری اسلامی با سه مؤلفه اصلی خوداتکایی دفاعی، ایجاد شبکه مقاومت منطقه‌ای و توسعه فناوری‌های نامتقارن، ضمن ارتقای جایگاه ایران در رتبه‌بندی‌های نظامی جهانی، مدلی از بازدارندگی ترکیبی را ارائه داده که به‌طور کامل در تقابل با وابستگی راهبردی رژیم پهلوی قرار دارد.

واژگان کلیدی: بازدارندگی نظامی، وابستگی، بازدارندگی حکومت پهلوی، خوداتکایی جمهوری اسلامی

کلیدواژه‌ها

بازدارندگی نظامی

وابستگی

بازدارندگی حکومت پهلوی

خوداتکایی جمهوری اسلامی

موضوعات